De deltastrategie voor Rijnmond-Drechtsteden is ontworpen tot circa 2070. En dan? In opdracht van de IABR, hebben PosadMaxwan, De Urbanisten en H+N+S een ontwerpend onderzoek uitgevoerd om de langetermijnperspectieven van waterveiligheid in relatie tot sociaal-ruimtelijk-economische ontwikkelingen in beeld te brengen. Het onderzoek rekent met een opwarming van 2,5 graden en een zeespiegelstijging tot twee meter.
Als er ergens een plek is waar de botsing tussen onze geglobaliseerde economie en de planetaire grenzen zich in volle bestuurlijke complexiteit zal afspelen, is dat wel de regio Rijnmond-Drechtsteden, waar de belangrijkste rivieren langs het uitgestrekte havencomplex uitmonden in zee. Dat havencomplex is goed voor zo'n 3,2 procent van het Nederlandse bbp; jaarlijks passeren er tienduizenden zee- en binnenvaartschepen. Hier komt het water van vier kanten: van zee, de rivieren, de lucht (neerslag) en de bodem (kwel).
De gevolgen gaan verder dan zeespiegelstijging en waterveiligheidsproblematiek. Ze omvatten ook extreem hoog- en laagwater, verzilting, toenemende droogte en bedreiging van de zoetwaterbeschikbaarheid, evenals clusterbuien in het 'verkeerde' seizoen. Milieu- en waterveiligheidsvraagstukken zijn daarbij zo verweven met het sociaal-ruimtelijk-economisch functioneren van de regio dat ze wel te onderscheiden, maar niet te scheiden zijn.
Adaptatiemaatregelen zullen op termijn vergaande ruimtelijke aanpassingen vragen met grote economische, maatschappelijke en ecologische impact, met name in buitendijks verstedelijkt gebied en het havencomplex.
Twee toekomststrategieën
Het spectrum aan denkrichtingen voor langetermijnadaptatie aan zeespiegelstijging maakt zichtbaar dat 'Beschermen-gesloten' versus 'Beschermen-open' het eerste keuzemoment is: een open of een gesloten estuarium. Voor beide denkrichtingen is een ruimtelijke vertaling gemaakt, resulterend in twee toekomststrategieën: 'Polder', uitgewerkt door De Urbanisten, en 'Estuarien', uitgewerkt door H+N+S Landschapsarchitecten.
Polder
De polderstrategie biedt overzichtelijke waterveiligheid in lijn met de Nederlandse waterbouwtraditie, maar impliceert op termijn afscheid van de open haven. Het havencomplex reorganiseert ingrijpend, terwijl buitendijks Rotterdam en Dordrecht veilig worden en aantrekkelijke mogelijkheden ontstaan voor watergebonden verstedelijking.
Estuarien
De estuariene strategie houdt de havenverbinding open en leunt op natuurlijke meegroeiprocessen. Een ultralangetermijnperspectief dat tijd en ruimte koopt om veiligheid tegen lagere kosten te realiseren. Stedelijk vraagt het om lokaal maatwerk; ecologisch levert het estuariene natuur die uiteindelijk óns beschermt.
1/2
Afwegingskader
PosadMaxwan ontwikkelde op basis van toekomstscenario's een afwegingskader waarmee beide strategieën zijn getoetst op ruimtelijke, economische en maatschappelijke implicaties, en kansen en risico's zijn geïdentificeerd. Het scenariomodel is opgebouwd rond drie assen: de schaal van het bestuur (mondiaal versus regionaal), de richting van de economische ontwikkeling (groei versus krimp) en de mate van maatschappelijke verantwoordelijkheid (hoog versus laag). Samen genereren deze assen acht toekomstscenario's, geen van alle inherent waarschijnlijker, die als toetsingscontext dienen voor de twee waterveiligheidsstrategieën.
De implicaties zijn beoordeeld op zeven thema's: haven en logistiek, bevolking en stad, energietransitie en circulaire economie, landschap en natuur, land- en tuinbouw, zoetwaterbehoefte en investeringen in waterveiligheid. Per scenario is per thema een inschatting gemaakt van impactrichting, omvang en uitvoerbaarheid, samengevat door drie lenzen: ruimtelijk, economisch en sociaal. Het afwegingskader maakt de complexiteit van de implicaties bevaarbaar voor bestuurders; een oordeel welke strategie 'beter' is, levert het niet.
Het beeld dat hieruit naar voren komt is genuanceerder dan de keuze 'open of gesloten' suggereert. De gesloten polderstrategie is overzichtelijker qua governance en investering, maar concentreert een enorme impact in een korte periode en is op zeer lange termijn niet houdbaar. De open estuariene strategie vraagt om langdurig coherente governance en investering over een veel breder front, met meer adaptatie, maar koopt ook aanzienlijk meer tijd. Beide strategieën vragen om continuïteit en borging: politiek, financieel en maatschappelijk. De vraag die dit oproept is of die borging kan worden verankerd op een manier die de politieke cyclus overstijgt.
Mondiale context
Parallel aan de waterveiligheidsopgave dringt een tweede urgentie zich op: de economische en geopolitieke positie van Nederland. De regio Rijnmond-Drechtsteden functioneert in een mondiale context waarin wie niet aan tafel zit, op het menu staat. Grootschalige investering in innovatie is noodzakelijk, en wel zo dat de opbrengsten hier landen en niet elders. Dit raakt direct aan nationale soevereiniteit, levenskwaliteit en daarmee sociale cohesie. Ook dit belang eist continuïteit en investering op lange termijn.
De grote vraag is hoe de waterveiligheidsopgave en de economische opgave te verenigen zijn. Beide vergen decennialange consistentie in beleid en financiering; beide overstijgen de politieke waan van de dag. Het antwoord begint met een nieuw nationaal narratief dat deze opgaven verbindt. Dat narratief kan niet wachten. De keuzes die het mogelijk maken, vragen nu om aandacht.
1/2
Adaptatiepadenkaart
De regionale adaptatiepadenkaart werkt de onderlinge samenhang verder uit, identificeert keuzemomenten en kantelpunten, en neemt sociale randvoorwaarden en economische en havengerelateerde opgaven mee. In tegenstelling tot gebruikelijke adaptatiepadenkaarten die zich beperken tot waterstrategische ingrepen, maakt deze kaart ook de bredere sociale en economische complexiteit inzichtelijk.
De polderstrategie concentreert omvangrijke infrastructurele opgaven in een relatief korte periode. De estuariene strategie ontwikkelt zich geleidelijker, maar vereist een veel omvangrijkere sociale transitie en maatschappelijke acceptatie. Overstappen van een open naar een gesloten systeem is technisch mogelijk maar abrupt en ontwrichtend; andersom is dat in de praktijk niet realistisch. Dit maakt de volgorde van besluiten zelf een strategische keuze.
1/8
Het Deltaprogramma RijnmondDrechtsteden
De onderzoeksresultaten vormen een bouwsteen voor de beleidsvoorbereiding van het advies dat het bestuurlijk Gebiedsoverleg uitbrengt aan de Deltacommissaris voor de herziening van de vigerende Voorkeursstrategie van het Deltaprogramma RijnmondDrechtsteden (DPRD).
De drie ontwerpende onderzoeken maken duidelijk dat strategische beslissingen in waterveiligheid, ruimtelijke ordening en havenorganisatie sterk onderling samenhangen en hun schaduwen ver vooruit werpen. Tegelijk hoeven in deze DPRD-beleidsperiode nog geen onomkeerbare besluiten te vallen.
1/4
